مقدمه:

یکی از اتّفاقات مهم دوران ظهور که در روایات از آن خبر داده‌ شده است، مسأله جمع و کامل شدن عقل انسانهاست. نوشتار حاضر به این مسأله می‌پردازد و به دنبال آن است که معنای عقل یاد شده در روایات را بیان کند. همچنین مفهوم جمع عقول و فردی یا جمعی بودن آن را بررسی کند، ابزار و چگونگی جمع و کامل شدن عقل را بیابد، نقش امام و مردم را در این اتفاق مهم مشخص کند و اثرات این اتفاق مهم را در ابعاد فردی و اجتماعی انسان و محیط پیرامونی او معلوم گرداند، میزان تأثیر عقلانیّت در جهان پیش و پس از ظهور را آشکار گرداند، آثار معرفتی و اخلاقی کامل شدن عقل را بررسی کند. همچنین عقل ابزاری را مورد بحث قرار دهد تا تأثیر آن در اقتصاد، مدیریّت و سیاست مشخص گردد.

به عبارت دیگر پژوهش حاضر به دنبال این است که ضمن روشن کردن معنای عقل و جمع و کامل شدن آن، آثار این تغییر مهم را در فرد و جامعه و طبیعت بررسی کند.

روایات اهل‌بیت (علیهم السّلام) تصویری بسیار جذّاب و دوست داشتنی­ از جهان پس از ظهور ارائه داده‌اند. هر کس که با فطرتی پاک و الهی به سراغ این روایات می‌رود، از خواندن آنها روحی تازه می‌گیرد، آن‌چنان که در جان او اشتیاقی وصف ناشدنی برای دیدن آن دوران سراسر نور و سرور ایجاد می‌شود و از صمیم قلب آرزو می‌کند تا سعادت دیدار عصر ظهور را پیدا کند. با این همه، اگر از آن دوران تبیین درست و منطقی ارائه نشود و احادیث مربوط به آن، پشتوانة استدلالی نداشته باشد، ممکن است پذیرش آنها برای پیروان اهل‌بیت (علیهم السّلام) گران آید یا در آنها شبهه ایجاد کند. از سوی دیگر کوردلانی که با اهل‌بیت (علیهم السّلام) دشمنی می‌کنند و دنبال بهانه‌ای برای حمله به مذهب اهل‌بیت (علیهم السّلام) هستند؛ فضا را برای شبهه‌افکنی مناسب یابند و بیش از پیش کینه و دشمنی خود را علیه اهل‌بیت (علیهم السّلام) آشکار سازند.

پذیرش برخی رخدادهای دوران ظهور مانند حکم کردن امام (علیه السّلام) به علم خود یا از بین رفتن حسادت میان مردم و یا امنیت کامل و رفاه عمومی، پیدا نشدن کسی که به خرمنی از طلا دست یازد و... بسیار سخت است؛ بنابراین ارائه تبیینی درست و دلیلی منطقی برای آن بسیار ضروری و لازم به‌ نظر می‌رسد. در تبیین این رخدادها توجّه به مقوله عقل و تکامل آن از اهمیت بسزایی برخوردار است، همچنین باید جایگاه عقل در عصر ظهور و تأثیر آن در وقایع پس از ظهور بررسی گردد تا پذیرش چنین تغییرات شگرفی آسان شود.هدف از این پژوهش روشن کردن معنای عقل در روایات مربوط به ظهور است، همچنین تبیین تأثیر عقل در اتفاقات دوران حکومت امام مهدی (علیه السّلام) و جایگاهی که عقل در دستاوردهای حکومت امام مهدی (علیه السّلام) دارد. فایده این پژوهش روشن شدن نقش مردم و تأثیر تجربه تاریخی آنها در ظهور امام است؛ این تبیین می‌تواند در زمینه‌سازی ظهور مؤثر باشد. افزون بر این پاسخگوی برخی شبهات درباره شیوه عمل کرد امام (علیه السّلام) در پس از ظهور خواهد بود و برخی رخدادهای پس از ظهور را توجیه و پذیرش آن را آسان می‌کند.از آنجا که مسئله مهدویّت یکی از موضوعات ریشه­ دار و عمیق تفکر شیعی است؛ در طول تاریخ کتاب و مقالات زیادی در این زمینه به رشته تحریر در آمده است، هرچند در بحث مزبور کتاب یا مقاله‌ای به صورت جامع یافت نشد؛ به این ترتیب که مقالات محدود و کتاب‌های موجود در این زمینه، بیشتر به صورت گذرا و پراکنده به بحث مورد نظر اشاره کرده‌اند.

از جمله مقالاتی که می‌توان در این زمینه بیان نمود؛ عبارت­اند از: 

عقلانیّت در دکترین مهدویّت؛ نوشته مریم معین­ الاسلام. این مقاله، فقط در حدّ ذکر روایت؛ کمال عقل را مهم­ترین ره ­آورد عصر ظهور دانسته است. 

مهدویّت و عقل‌گرایی، نوشته حسین الهی نژاد. نویسنده ضمن اشاره به کلیّاتی درباره عقل، به طور خلاصه به برخی دستاوردهای تکامل عقل اشاره می‌کند. 

همچنین کتابی با عنوان تکامل عقول زنان در عصر ظهور، اثر مهین پاک‌روان. در این کتاب نیز پس از بیان کلیّاتی درباره عقل؛ به طور خلاصه به شکوفایی عقل در عصر ظهور اشاره می‌شود؛ اما نکته قابل توجه این است که در تمام این آثار اصلاً به جزئیات پرداخته نشده است. 

پایان‌نامه‌ای با عنوان تکامل عقول در جامعه مهدوی، نوشته سیّدابوالفضل حسینی؛ ضمن بیان کلیّاتی درباره عقل تا حد اندکی به چگونگی تکامل عقول و برخی دستاوردهای آن در جامعه مهدوی اشاره می‌گردد؛ امّا از توان کافی برخوردار نیست، زیرا به کلام اهل فن استنادی نمی‌شود و به جزئیات این مسأله به صورت جامع و عمیق نمی‌پردازد. 

اما نگارنده با توجه به تمام زوایای مسأله به دنبال آن است تا خلأهای موجود در این‌باره را در مباحث علمی برطرف کند.

علاقمندان می توانند با مراجعه به مركز تخصصی مهدویت واحد انتشارات واقع در قم - خیابان صفائیه - كوچه آمار (22) و یا با شماره تلفن  02537737801 جهت تهیه كتاب اقدام نمایند.

نویسنده: روح الله دریکوندی