5- بهره گیری از طبیعت

طبیعت موهبتی الهی است که مکتب اسلام؛ ارزش و جایگاه ویژه‌ای برای آن قائل شده است. وجود آیات^[1] و احادیث^[2] بسیار؛ درباره طبیعت و منابع طبیعی و محیط زیست؛ نشان از نقش و اهمیّت این موهبت الهی در بقای نسل بشر، پرورش و کمال او و حیات دیگر آفریده‌های خداوند دارد.

میان انسان و طبیعت پیوندی ناگسستنی وجود دارد و دین مقدس اسلام انسان‌ها را به بهره‌گیری از منابع طبیعی توصیه نموده است. علامه جوادی آملی می‌نویسد:

«قرآن كريم گاهي با بيان (وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ)^[3] و زماني با عبارت: (فَامْشُوا فِي مَنَاكِبَها)^[4]، انسان را به بهره‌گيري از منابع طبيعي فراخوانده مي‌فرمايد: روي دوش زمين راه برويد و روزي بگيريد. لازمه اين فرمان، تلاش براي استخراج معادن، كشاورزي، ... و بهره‌گيري هر چه بهتر از مواد خام طبيعت است».^[5]

انسان‌ها در بهره‌برداری از این نعمت الهی حقّ ندارند خود را رها و لجام گسیخته بدانند و هرگونه که مایل هستند رفتار نمایند. آنان در برابر چگونگی بهره‌گیری از این موهبت الهی مسئول هستند و ضمن بهره‌مندی از مواهب طبیعی، باید همواره در راه حفظ سلامت و پایداری این سرمایه عظیم بکوشند.

امیرالمؤمنین _{(علیه‌السّلام)} فرموده است: «در حقّ بندگان و شهرهایش، از خدا پروا کنید؛ زیرا شما مسئول هستید حتّی نسبت به زمین‌ها و چهارپایان».^[6]

امّا متأسفانه بشر در طول تاریخ به ویژه با پیشرفت فن‌آوری، با تصرفات خودخواهانه و غیر مسئولانه و بهره‌وری نادرست از طبیعت و منابع آن، به جای عمران و آبادانی زمین^[7]، سبب نابسامانی‌هایی در طبیعت شده است. انقراض گونه‌های گیاهی و جانوری، از میان بردن پوشش‌های گیاهی، کم آبی، جنگل زدایی، آلودگی هوا، مشکلات جوّی، آلودگی خاک، آلودگی آب‌ها، تولید روزافزون گازهای گلخانه‌ای و زباله‌های اتمی، تنها بخشی از افساد بشر در طبیعت است. بشر در اثر فاصله گرفتن از تعالیم الهی و عدم بهره‌مندی از موهبت عقل و پیروی از تمایلات نفسانی خویش، علاوه بر افساد در طبیعت، نتوانسته است با بهره‌برداری صحیح، از تمام نیروها، ظرفیّت‌ها و امکانات موجود در طبیعت استفاده بنماید. او با همه پیشرفت‌هایی که داشته است؛ تنها مقدار بسیار ناچیزی از نیروهای طبیعت را به کار گرفته است. امّا در دوران ظهور، در سایه تعالیم امام زمان _{(عجّل الله تعالی فرجّه الشّریف)} و رشد و شکوفایی عقل، دگرگونی شگفت‌انگیزی در طبیعت رخ خواهد داد و اوضاع نابسامان آن تغییر خواهد یافت. در آن روزگار، از تمام امکانات، نیروها و ظرفیّت‌های زیست محیطی، بهره‌برداری صحیح و استفاده کامل به عمل خواهد آمد؛ در نتیجه؛ طبیعت حیاتی تازه می‌یابد و عمران و آبادانی سراسر گیتی را فرا می‌گیرد.

رسول خدا _{(صلّی الله علیه و آله و سلّم)} فرموده است: «و خداوند عزّ و جلّ گنج‌های زمین و معادن آن را برای او ظاهر نماید».^[8]

و در حدیث دیگری فرمود:

«در آن هنگام امّت من آن چنان از نعمت بهره‌مند شوند که مانند آن را هیچ‌گاه برخوردار نشده باشند، زمین محصول خود را می‌دهد و چیزی از آنها را بر جای نمی‌گذارد».^[9]

امیرالمؤمنین _{(علیه‌السّلام)} فرمود: «در آن روزگار انسان یک مدّ می‌کارد و هفتصد مدّ محصول برداشت می‌کند».^[10]

و نیز فرمود: «هنگامی که قائم ما قیام کند، آسمان بارانش را فرو می‌ریزد و زمین گیاهانش را بیرون می‌آورد... تا جائی که زنی بین عراق و شام پیاده راه می­رود و جز بر سبزه‌زار قدم نمی‌گذارد».^[11]

امام باقر _{(علیه‌السّلام)} در ضمن حدیثی فرموده‌اند: «در زمین هیچ ویرانه‌ای باقی نماند مگر آن که آباد گردد».^[12]

امّا به کارگیری تمام نیروهای طبیعی و بهره‌برداری کامل از امکانات و مواهب طبیعت؛ در عصر ظهور چگونه امکان خواهد یافت؟ این اتفاق مبارک به دو شکل قابل تبیین است؛ یک بیان معنوی و الهی و یک بیان مادی و طبیعی. در تبیین دینی و الهی می­توان گفت: در عصر ظهور که دوران حاکمیّت عقلانیّت و سلامت روح است، از رهگذر رشد و شکوفایی عقل، بشر در مسیر صحیح بندگی خداوند متعال قرار می‌گیرد. در سایه تبعیّت و عبودیّت مخلصانه حضرت حقّ و پیروی از امام خویش، خداوند متعال او را از مواهب طبیعت بهره‌مند می‌کند و برکات آسمانی و نعمت‌های زمینی خود را بر او نازل می‌کند. بشر در پرتو رشد عقل و عبودیّت راستین خالق هستی، از همه امکانات و ظرفیّت‌های زیست محیطی بهره کامل را می ­برد. در واقع سرسبز شدن تمام مناطق جهان و آمدن باران­های کافی و به موقع، نبود آفات و مشکلات؛ همه و همه در اثر تقوا و قدرت معنوی جامعه خواهد بود.

خداوند - تبارک و تعالی- فرموده‌اند: «اگر اهل شهرها و دیارها ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، برکات آسمان و زمین را به روی ایشان می‌گشودیم».^[13]

علّامه میرزا محمّد باقر فقیه ایمانی می‌نویسد:

«چون انسان‌ها در عصر ظهور از مراتب بالای ایمان برخوردار می‌شوند و عمل به وظایف عبادی می‌کنند و رعایت تقوا را در هر حال می‌نمایند، خداوند درهای رحمت خویش را به روی آنان می‌گشاید... این وعده الهی است که به اهل ایمان و تقوا داده شده است و چون در عصر با شکوه ظهور مردم همه به نیکوکاری و پارسایی می‌گرایند شایسته فضل فزون‌تر و رحمت بیشتر می‌گردند».^[14]

در تحلیل دوم که بیانی زمینی و طبیعی است، می­توان گفت: در عصر ظهور با رشد عقل معاش و به کارگیری آن- که بشر آن را برای ساماندهی امور دنیایی خویش به کار می‌گیرد- مردمان عصر ظهور به لزوم بهره‌برداری درست و منطقی و استفاده صحیح از مواهب طبیعت؛ نظیر: زمین‌ها، آب‌ها، مراتع، جنگلها، معادن و... معتقد و پای بند می­شوند. در سایه رشد عقل و تکامل علم و به کارگیری روش­های دقیق علمی و فنی متکامل آن دوران و کار و تلاش و استفاده از تمام امکانات و ظرفیّت‌های طبیعی، به بهره‌گیری صحیح از طبیعت و منابع آن می‌پردازند. همچنین مردمان آن روزگار می‌فهمند که برای رفاه و آسایش خویش و حیات خود و دیگر آفریده‌ها و استفاده بهینه از این موهبت الهی باید در نگهداری و پایداری آن حداکثر تلاش را به کار ببندند و از افساد در طبیعت دوری گزینند. نباید برای استفاده بیشتر، مواد مصنوعی و مضر تولید کنند و پس آبهای مضر را در طبیعت رها کنند. علامه جوادی آملی می‌نویسد:

«خداي سبحان مواد خام را به عنوان غذاي سفره طبيعت خلق كرد و به انسان، هوش، استعداد، فناوري و خلاقيت داد تا به عنوان مهمان سر سفره مواد خام طبيعت بنشيند و از اين مواد به بهترين وجه بهره‌مند شود. عقل را از درون و وحي را از بيرون براي راهنمايي بشر قرار داد تا وي هم به وجود اين مواد خام آگاه شود و هم به چگونه استفاده كردن از آن رهنمون گردد، تا زمين را آباد و محيط زيست را سامان بخشد، از اين جهت از انسان خواست با بهره‌گيري از اين مواد خام به آباداني زمين بپردازد: (وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها)^[15] تا زندگي مناسبي براي بشر فراهم شود».^[16]

منبع: «کتاب عصر خرد»، بخش سوم، فصل سوم، بهره گیری از طبیعت. نگارش: روح الله دریکوند.

[1] - سوره هود: 11، آیه61. هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها. سوره بقره: 2، آیه205. وَ إِذا تَوَلَّى سَعى‏ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فيها وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ.

[2] - کلینی، محمد بن یعقوب، «الکافی»، ج5، ص28، ح2، کتاب الجهاد، باب وصیة رسول الله (صلّی الله علیه و آله و سلّم). عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه‌السّلام) نَهَى رَسُولُ اللَّهِ (صلّی الله علیه و آله و سلّم) أَنْ يُلْقَى السَّمُّ فِي بِلَادِ الْمُشْرِكِينَ. شريف الرضي، محمد بن حسين‏، «نهج البلاغة (للصبحي صالح)»، ص436، نامة53. وَ لْيَكُنْ‏ نَظَرُكَ‏ فِي‏ عِمَارَةِ الْأَرْضِ‏ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِكَ فِي اسْتِجْلَابِ الْخَرَاجِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُدْرَكُ إِلَّا بِالْعِمَارَةِ.

[3] - سوره جمعه: 62، آیة10.

[4] - سوره ملک: 67، آیة15.

[5] - جوادی آملی، عبدالله، «اسلام و محيط زيست»، ص29.

[6] - شريف الرضي، محمد بن حسين‏، «نهج البلاغة (للصبحي صالح)»، ص242، خطبه167، و من خطبة له (علیه‌السّلام) في‏[أول‏] أوائل خلافته. قَالَ (علیه‌السّلام):‏ اتَّقُوا اللَّهَ فِي‏ عِبَادِهِ‏ وَ بِلَادِهِ‏ فَإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ الْبِقَاعِ وَ الْبَهَائِمِ.

[7] - سوره هود: 11، آیة61. هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها.

[8] - ابن بابویه ، محمدبن علی، «كمال الدين و تمام النعمة»، ج‏2، ص 394، ح4، باب38. قال (صلّی الله علیه و آله و سلّم): وَ يُظْهِرُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ كُنُوزَ الْأَرْضِ‏ وَ مَعَادِنَهَا... .

[9] - اربلى، على بن عيسى‏، «كشف الغمة في معرفة الأئمة»، ج2، ص478، ذکر الإمام الثانی عشر، الباب السّادس. قال (صلّی الله علیه و آله و سلّم): تُنَعَّمُ فِيهِ أُمَّتِي نِعْمَةً لَمْ يُنَعَّمُوهُ مِثْلَهَا قَطُّ تُؤْتِي الْأَرْضُ أُكُلَهَا وَ لَا تَدَّخِرُ مِنْهُمْ شَيْئاً.

[10] - المقدسی الشافعی، یوسف بن یحیی، «عقدُ الدُرَر فی أخبار المنتظر»، ص211، الباب السّابع، فی شرفه و عظیم منزلته. قَالَ (علیه‌السّلام):‏ يَزرعُ الانسانُ مدّا، يخرُج له سبعمائة مدّ... .

[11] - حرّانی،حسن بن شعبه، «تحف ‌العقول»، ص115، باب ما روی عن أمیرالمؤمنین(علیه‌السّلام). قَالَ (علیه‌السّلام):‏ لَوْ قَدْ قَامَ قَائِمُنَا لَأَنْزَلَتِ السَّمَاءُ قَطْرَهَا وَ لَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ نَبَاتَهَا... حَتَّى تَمْشِيَ الْمَرْأَةُ بَيْنَ الْعِرَاقِ وَ الشَّامِ لَا تَضَعُ قَدَمَيْهَا إِلَّا عَلَى نَبَاتٍ... .

[12] - ابن بابویه ، محمدبن علی، «كمال الدين و تمام النعمة»، ج‏1، ص 331، ح16، ذکر النصوص الواردة... ، باب32. قَالَ (علیه‌السّلام):‏ فَلَا يَبْقَى‏ فِي‏ الْأَرْضِ‏ خَرَابٌ إِلَّا قَدْ عُمِرَ... .

[13] - سوره اعراف: 7، آیه96. وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ ... .

[14] - فقیه ایمانی، محمّد باقر، «دوران با شکوه ظهور»، ص177.

[15] - سوره هود: 11، آیة61.

[16] - جوادی آملی، عبدالله، «اسلام و محيط زيست»، ص27،28.

منبع: «کتاب عصر خرد»، بخش سوم، فصل سوم، بهره گیری از طبیعت. نگارش: روح الله دریکوند.